Alfabety a dźwięki w naszych czasach cz. II

Potrzebny był najwyraźniej jakiś rozszerzony system, by zapisywać nie tylko języki Europy, lecz także innych kontynentów. System, który miałby sprostać takim szerokim potrzebom, musiał odpowiadać dwom wymaganiom: 1. musiał być konsekwentny i jednoznaczny, tak by uczący się we wszystkich krajach mogli go interpretować w teń sam sposób: 2. musiał być funkcjonalny, co w praktyce oznaczało użycie odrębnego symbolu dla każdego dźwięku. Zgodnie z tą drugą zasadą, takie połączenia jak ang. th czy poi. sz zostałyby wyeliminowane, jako że w obu przypadkach dwu liter użyto dla oznaczenia jednego dźwięku. Rezultatem uświadomienia sobie (dość późno) tej potrzeby było założenie w 1886 r. stowarzyszenia o bardzo doniosłym znaczeniu, pod nazwą International Phonetic Association (Międzynarodowe Stowarzyszenie Fonetyczne). Zaprojektowało ono alfabet międzynarodowy (1888), za pomocą którego, jak oświadczono, „można dokładnie przedstawić wymowę każdego języka“. Jeśli wziąć pod uwagę panujące wówczas nieporozumienia, była to akcja zarówno bardzo pożądana, jak i spóźniona. Stosunkowo niezbyt odległa data przypomina nam jeszcze raz, jak młoda jest nauka zwana językoznawstwem. Stowarzyszenie wydaje pismo „Le Maître Phonétique“, publikujące artykuły, a także teksty wielu dotąd mało znanych języków (jak np. aleucki, birmański, chiński w kilku odmianach, japoński, jawajskiitd.), wszystkie we wzorcowym alfabecie międzynarodowym. Teksty te podano w tzw. „transkrypcji ogólnej“ (por. ang. termin „broad transcription“). Dla celów transkrypcji szczegółowej (por. ang. termin „narrow transcription“), służącej bardziej szczegółowemu zapisywaniu różnych odcieni wymowy, Stowarzyszenie zaproponowało szereg symboli dodatkowych, które były głównie nieznacznymi modyfikacjami symboli podstawowych. Międzynarodowy alfabet fonetyczny (The International Phonetic Alphabet-IPA) zastosowano wkrótce, ze wspaniałymi rezultatami, w słownikach wymowy dla wielu języków.

Read the rest of this entry »

Funkcję fonologiczną może mieć strona muzyczna języka

Pary wyrazów, które są identyczne z wyjątkiem jednego dźwięku, jak przytoczone sin i sing, używane są do ustalenia listy fonemów w danym języku. Nazywa się je parami minimalnymi. Zauważmy jednak, że niektóre fonemy kontrastują z wieloma innymi, podczas gdy pewna ich liczba kontrastuje z bardzo niewieloma. Częstotliwość, z jaką jakiś fonem występuje w parach minimalnych, nazywa się czasem obciążeniem funkcjonalnym (por. ang. functional yield). Angielskie /b/ kontrastuje w nagłosie z wieloma spółgłoskami, a także z zerem (tj. z brakiem spółgłoski w tym miejscu). Widzimy to porównując bin «kosz» z wyrazami in «w», din «hałas», fin «płetwa», gin «sidło», wymawiane [dgin], fonologicznie transkry- bowane /fin/, kin «ród», linn «wodospad», pin «szpilka», sin «grzech», lin «cyna», win «wygrać». Z drugiej zaś strony fonem /£/ (odpowiadający spółgłoskom nagłosowym we franc. journal i poi. żurnal)

Read the rest of this entry »

Standaryzacja i unifikacja języka cz. II

Problem jednolitości w przeciwieństwie do różnorodności istnieje również w skali światowej. Wiadomo, że różnice językowe pomiędzy ludami i narodami kładą między nimi bariery. Z tego powodu czyniono różne próby propagowania języka międzynarodowego, skonstruowanego sztucznie. Dobrze znany jest język esperanto, który był wczesną próbą uczynioną w tym kierunku przez Ludwika Zamenhofa (polskiego lekarza, zm. 1917). Jednakże język esperanto był właściwie tworem terytorialnie ograniczonym, zakładającym, że uczący się znają już elementy języków zachodnioeuropejskich, motorem ruchu niepodległościowego i była potem narodowym językiem Republiki. Lingua franca może pełnić cenną służbę jako środek komunikacji pomiędzy rozrzuconymi grupami mówiącymi odrębnymi językami. szczególnie pochodzenia łacińskiego. To prawda, że elementy łacińskie, a także greckie są szeroko znane dzięki w znacznym stopniu międzynarodowej (zachodniej) współczesnej terminologii naukowej. Ale co z językami Azji i Afryki, które mają swoją własną terminologię? Aby pełnić funkcje języka międzynarodowego w skali światowej, taki sztucznie stworzony język powinien być równie łatwy do opanowania przez tych, których językiem ojczystym jest tagalog na Filipinach, hausa w Afryce i navaho w Ameryce Pn., nie mówiąc o japońskim i różnych formach języka chińskiego. Język prawdziwie międzynarodowy, skonstruowany z uwzględnieniem takich celów, mógłby się okazać daleko trudniejszy do nauczenia, przynajmniej dla wielu, niż którykolwiek z istniejących języków naturalnych, np. angielski, chiński czy hindi. Wszystkie one mają stosunkowo prostą strukturę, a że są tworami ludzkimi, wszystkie mają możność nieskończonego rozwoju dla wyrażania potrzeb ludzkich.

Read the rest of this entry »

Ładunek informacji w danym sygnale

Obecnie doszliśmy do bardzo ważnego problemu. Przypuśćmy, że ładunek informacji w danym sygnale jest praktycznie żaden. W pisowni angielskiej po literze q automatycznie następuje litera u (jak w quit, quiet etc.): jedynie bardzo rzadko nastąpią inne litery – jak w transkrypcjach z arabskiego, gdzie q oznacza bezdźwięczną spółgłoskę tylnojęzykową, nie występującą w angielskim. W tej sytuacji litera u nie przekazuje praktycznie żadnej informacji, ponieważ odpowiedź na pytanie, wymagające odpowiedzi „tak“ lub „nie“, będzie automatyczna: w 100% pewna. Ilość informacji będzie tu więc – rzec można – zero. Ale w praktyce sekwencja taka może być użyteczna.

Read the rest of this entry »

Alfabet grecki

Alfabet natomiast jest tak ułożony, że odpowiada nie pojęciom czy grupom jednobrzmiących wyrazów lub podobnych sylab, ale pojedynczym dźwiękom języka. W porównaniu z liczbą wyrazów, homonimów czy różnych sylab w tym samym języku najdłuższa nawet lista w przybliżeniu choćby wyodrębnionych dźwięków jest bardzo mała. Wydaje się, iż ostatecznego przejścia na pismo alfabetyczne w dzisiejszym rozumieniu dokonali starożytni Fenicjanie lub ludzie mówiący jakimś innym językiem semickim, ściśle spokrewnionym z fenickim. Litery fenickie są zbliżone do tych, które znaleziono w starodawnych napisach na Krecie i na górze Synaj: te z kolei wykazują związki z niektórymi hieroglifami egipskimi. Od Fenicjan prawdopodobnie przejęli Grecy ten pierwotny semicki alfabet i dostosowali do własnych potrzeb. Nie wszystkie powiązania są jasne, ale nawet dziś niektóre z nich są oczywiste. Już sam wyraz alfabet pochodzi pośrednio od dwóch wyrazów semickich na oznaczenie pierwszych dwu liter (por. hebr. aleph i beth). Pierwszy z nich prawie na pewno oznaczał wolu, a pierwotne kształty tej litery: M A A wykazują podobieństwo do głowy tego zwierzęcia, podobnie jak współczesne A (chociaż odwrócone teraz do dołu rogami). Grecka A (delta: hebr. daleth) ma ten sam kształt w napisach fenickich i kreteńskich, chociaż w tych pierwszych występuje niekiedy odwrócona bokiem. Greckie M (my: hebr. mem) spokrewnione jest z synajskim Ay/ i fenickim | (oznaczającymi wodę). Niezmiernie ważny jest fakt, że Grecy ustalili wyraźny związek między poszczególnymi dźwiękami a znakami, nie tylko dla spółgłosek, lecz także dla samogłosek. W kilku zaledwie przypadkach, jak np. ‚i (psi), pojedynczy znak reprezentował więcej niż jeden dźwięk.

Read the rest of this entry »

Tabelaryzacja informacji

Oczywiście sytuacja nie zawsze jest tak idealnie jasna jak w przedstawionym schemacie. Np. liczba pozycji, które mamy sklasyfikować, często nie jest potęgą 2. Albo znów odpowiedź na pytanie, wymagające odpowiedzi „tak“ lub „nie“, może przynieść nierówny pod- podział lub być obojętna – nie pozytywna i nie negatywna. (Takie odpowiedzi można przedstawić schematycznie za pomocą symbolu 0 lub ±). Dla klasyfikacji jednej grupy fonemów w języku angielskim,

Read the rest of this entry »

Społeczny kontekst wyrazów

Jest rzeczą jasną, że nadawanie i odbieranie akustycznych znaków językowych w czasie rozmowy między dwiema osobami zakłada z góry wspólną ugodę co do tego, jak je należy interpretować. Ta ugoda opiera się na wielu skomplikowanych czynnikach: zakłada ona, że członków społeczności językowej łączy znaczna liczba wspólnych doświadczeń. Jednocześnie nie jest to ugoda ustalona raz na zawsze, czy ugoda sztywna, gdyż z biegiem czasu podlega ona zmianom. Jednakże w każdym okresie czasu musi istnieć ogólna jednomyślność co do interpretacji znaczenia (reference) wyrazów w danej społeczności: w przeciwnym razie żadna para mówiących nie osiągnęłaby obopólnego porozumienia (por. rozdz. 3, s. 66).

Read the rest of this entry »

Specjalne skróty w języku

Dla przedstawienia specjalnych kategorii trzeba oczywiście użyć bardziej skomplikowanych skrótów (symboli). Tak więc czasownik może się składać z Aux + V (czasownik posiłkowy + czasownik główny): potrzebne są także skróty na oznaczenie roli, jaką odgrywają morfemy fleksyjne: np. V + S oznaczałoby określoną formę czasownika głównego, gdy następuje po niej morfem (obejmujący wszystkie alomorfy) trzeciej osoby liczby pojedynczej. W schemacie takim, jaki podano wyżej, N oznacza wszelki rzeczownik bez względu na klasyfikację semantyczną, jaką znajdujemy w słowniku, a czasownik (czy to prosty V, czy Aux + V) oznacza wszystkie czasowniki typu hit (tradycyjnie zwane przechodnimi).

Read the rest of this entry »

Zellig Harris i jego technika

Wykorzystując możliwości sugerowane przez podział na składniki bezpośrednie, ale odbiegając od dotychczas stosowanej metody, Zellig Harris wypracował technikę, którą nazywa analizą „sznurową“ struktury zdaniowej7. Jako materiał ilustracyjny wybrał on język angielski. Termin „sznur“ (string) został najwidoczniej wybrany dla podkreślenia linearnego charakteru zdań: Składają się one z jednostek ukazujących się w sekwencji jedna po drugiej. Jeśli potrafimy znaleźć odcinek centralny, czyli ośrodek (nucleus) w zdaniu, to o jego określeniach możemy mówić jako o elementach ukazujących się po jego lewej lub prawej stronie, ale nie istnieje między nimi taki związek jak równoczesność (jaki wydaje się implikować gramatyczny termin „podporządkowanie“: por. ang. termin subordination). Ponadto określenia nie zawsze bezpośrednio sąsiadują z innymi częściami składnika, do którego należą, a kolejne dzielenie na składniki bezpośrednie może nie wykazać między nimi związku. Harris zmierza do przedstawienia systemu analizy i notacji, który pozwoli na zwięzły uogólniający opis wszystkich możliwych typów zdań angielskich.

Read the rest of this entry »

Strumień mowy dla celów naukowych

Stąd mogą powstać dwuznaczności. Różnica pomiędzy ang. nitrate «azotan» i night-rate «taryfa nocna» jest głównie sprawą miejsca styku: w szybkiej mowie różnica między tymi dwoma wyrazami może się stać nieuchwytna dla ucha. Znaczenie całego zdania może zostać zniekształcone, gdy styk nie jest wyraźny, jak np. w wypadku gdy zamiast John scorns ale «Jan pogardza piwem» ktoś zrozumie John’s corns ail «Jana bolą nagniotki». W praktyce takie nieporozumienia zostają zwykle wyjaśnione, gdy poprosimy mówiącego o powtórzenie. Będzie on się starał powtórzyć to wolniej i wprowadzić nieznaczne pauzy i dodatkowe akcenty tam, gdzie przedtem nie dało się ich dostrzec. Wyraz złożony night-rate będzie miał teraz nieznaczną granicę pomiędzy swoimi dwoma elementami, a drugi z tych elementów będzie miał poboczny akcent, który nigdy się nie pojawi na drugiej sylabie nitrate. W ten sposób zwolnione tempo mówienia ułatwi rozpoznanie styków bezpośrednich, o których można powiedzieć, że w innych warunkach są raczej utajone niż widoczne. Oprócz styku bezpośredniego i końcowego istnieją różne stopnie pośrednie (open juncture). Najczęściej, ale nie zawsze, odpowiadają one podziałowi na wyrazy. W pisanym lub drukowanym tekście używa się często umownych znaków, jak odstępy czy łączniki, dla zaznaczenia tych styków, nawet tam, gdzie wyraz składa się z pojedynczej spółgłoski, jak poi. w czy z. W niektórych językach wyrazy w zdaniu są tak ściśle połączone, że końcowa samogłoska czy spółgłoska jednego wyrazu w wielu wypadkach w ustalony sposób warunkuje początkową głoskę wyrazu następującego. W innych językach wyrazy nie są w ten sposób powiązane i granice między nimi są bardziej wyraźne. Jednakże nawet wtedy nie zawsze jest rzeczą łatwą odróżnienie styku bezpośredniego od innych.

Read the rest of this entry »